Teklifte yazan rakam, bir trafonun işletmeye maliyetinin ilk kalemidir, tamamı değildir. Trafo devreye alındıktan sonra yıllarca enerjili kalır ve bu süre boyunca kayıp, ölçüm, bakım, olası onarım ve arıza anındaki duruş kalemleri birikir. İki teklif arasındaki fark satın alma anında belirgin görünürken işletme ömrü boyunca yön değiştirebilir.
Kalemlerin bir bölümü tek seferliktir ve teslim anında görünür. Geri kalanı trafo enerjili kaldığı sürece elektrik faturasının içinde, bakım planında veya arıza kaydında ortaya çıkar. Toplam sahip olma maliyeti bu iki grubun toplamıdır ve karşılaştırma ancak ikisi birlikte tabloya yazıldığında anlam kazanır.
Bir trafonun işletmeye maliyeti hangi kalemlerden oluşur
Satın alma bedeli tablonun yalnız ilk satırıdır. Geri kalan satırlar trafonun tipine, ölçülen kayıp değerlerine, kurulduğu ortama ve arıza anında servise ne kadar hızlı erişildiğine göre değişir. Aşağıdaki ayrım, hangi kalemin ne zaman ve neye bağlı olarak ortaya çıktığını gösterir.
| Maliyet kalemi | Ne zaman ortaya çıkar | Neye bağlı |
| Satın alma bedeli | Tek seferlik | Güç, tip, sargı malzemesi, gerilim seviyesi |
| Yüksüz kayıp | Trafo enerjili kaldığı her saat | Manyetik devre, ölçüm sonucu |
| Yükteki kayıp | Yük çekildiği sürece | Sargı direnci ve yüklenme oranı |
| Test ve ölçüm | Teslim öncesinde ve sonrasında periyodik olarak | Uygulanan standardın kapsamı |
| Periyodik bakım | Yıla yayılı | Trafo tipi, ortam ve yük koşulları |
| Onarım veya sarım | Arıza ya da yaşlanma sonrası | Sargı ve yalıtım durumu |
| Üretim duruşu | Arıza anında | Servis erişimi ve yedeklilik |
| Yedek parça ve yalıtım sıvısı | İhtiyaç halinde | Tip ve bakım geçmişi |
Enerjili kalınan her saat için ödenen kalem
Bir trafoda iki tür kayıp vardır ve ikisi birbirinden farklı davranır. Yüksüz kayıp, trafo şalt altındayken hiç yük çekilmese bile manyetik devrede oluşur. Tesis üretim yapmadığı vardiyalarda, hafta sonlarında ve tatil günlerinde de devam eder. Yükteki kayıp ise sargı direncinden kaynaklanır, çekilen yükle birlikte artar ve yüklenme oranının karesiyle ölçeklenir. Bu nedenle düşük yükte çalışan bir tesiste ağırlık yüksüz kayba, yüksek yükte çalışan bir tesiste ise yükteki kayba kayar.
Bu iki değer tahminle değil ölçümle bilinir. TS EN 60076 kapsamındaki deneyler arasında yüksüz kaybın ve akımın ölçülmesi ile kısa devre empedansının ve yükteki kaybın ölçülmesi yer alır. Ufuk Transformatör bu ölçümleri Ankara İvedik Organize Sanayi Bölgesi’ndeki kendi laboratuvarında yapar ve sonuçları test raporuyla teslim eder. Rapordaki bu iki satır, trafonun yıllara yayılan enerji maliyetinin doğrudan girdisidir.
Yıllık kayıp maliyetini çıkarmak için üç bilgi yeterlidir: trafonun yıl içinde enerjili kalacağı saat, ortalama yüklenme oranı ve işletmenin kendi elektrik birim maliyeti. Yüksüz kayıp enerjili saat sayısıyla, yükteki kayıp ise yüklenme oranının karesi ve yüklü saat sayısıyla çarpılır. İki sonucun toplamı birim enerji maliyetiyle çarpıldığında yıllık kalem ortaya çıkar. Bu hesap tedarikçiden bağımsızdır ve aynı yöntemle her teklife uygulanabildiği için karşılaştırmayı ortak bir zemine taşır.
Test raporu maliyet tablosunun veri kaynağıdır
Test raporu teslim dosyasına eklenen bir formalite değildir. Sargı direnci, gerilim çevirme oranı ve faz farkı, kısa devre empedansı, yüksüz kayıp ve akım, izolasyon direnci ve yalıtım sıvısında delinme gerilimi ölçümleri trafonun o andaki durumunu sayıya çevirir. Bu sayılar olmadan hem enerji kalemi hem de yakın vadede onarım gerekip gerekmeyeceği tahmine kalır.
İşletme açısından sonuç şudur: iki teklif arasındaki bedel farkı, teslim edilen raporun kapsamı bilinmeden yorumlanamaz. trafo fiyatları karşılaştırılırken raporun hangi ölçümleri içerdiği en az rakamın kendisi kadar belirleyicidir. Ölçüm satırları eksik bir teslimde ucuz görünen seçenek, ilk bakım döneminde tabloya yeni kalem ekleyebilir.
Aynı mantık ikinci el trafoda da geçerlidir. Kullanılmış bir ünitede sargı ve yalıtımın geçmişi yalnız ölçümle görünür hale gelir, bu yüzden test raporlu teslim toplam maliyet hesabının ön koşuludur. Ufuk Transformatör ikinci el trafoyu sarım ve uygunluk testlerinden geçirerek satışa hazırlar, teslimi 1 yıl garantili ve test raporlu yapar.
Bakım kalemi trafo tipine ve ortama göre değişir
Bakımın içeriği trafonun yapısına bağlıdır ve bu içerik doğrudan yıllık maliyete yansır. Genleşme depolu tip transformatörlerde silikajel hava kurutucusu bulunur, nem tuttuğu ölçüde kontrol edilmesi gereken bir eleman olarak plana girer. Hermetik tip transformatörler kapalı yapıdadır ve yalıtım sıvısının hava ile teması yoktur. Kuru tip transformatörlerde yalıtım sıvısı bulunmadığı için sıvıya ilişkin ölçümler devreden çıkar, buna karşılık ortam tozu ve soğutma yollarının temiz tutulması öne geçer.
Bakım aralığı sabit bir takvimle değil, yük seviyesi, ortam koşulları ve ölçüm değerlerinin zaman içindeki seyriyle belirlenir. Sargı direnci ile izolasyon direncindeki değişim ya da yalıtım sıvısının delinme geriliminde düşüş, arızayı önceden görmenin yoludur. Bu ölçümlerin de bakım uygulamasının da yetkili teknik ekip tarafından yürütülmesi gerekir.
Duruş süresi çoğu maliyet tablosunda eksik kalır
Bir trafo arızalandığında fatura yalnız onarım bedelinden oluşmaz. Üretimin durduğu her saat, o saatte üretilemeyen işin karşılığını da tabloya ekler. Bu kalemin büyüklüğünü belirleyen şey çoğu zaman trafonun kendisi değil, arıza anında servise ne kadar hızlı erişilebildiğidir. Aynı arıza, servis erişimi hazır olan bir tesiste sınırlı bir kalem kalırken, tedarik zinciri belirsiz olan bir tesiste satın alma bedelini geride bırakabilir.
Ufuk Transformatör 7/24 acil trafo servisi verir ve arızanın durumuna göre testi yerinde ya da fabrikada yapar. Satış, sarım, onarım ve testin aynı yerde yürütülmesi, ünitenin farklı adresler arasında dolaşmasını ve ölçümlerin baştan tekrarlanmasını ortadan kaldırır.
- Mevcut trafonun etiket bilgileri, güç ve gerilim değerleri ile son test raporunu işletme dosyasında hazır tutun
- Devreye alınabilir yedek bir kaynağın bulunup bulunmadığını arıza anına bırakmadan netleştirin
- Bakım ölçümlerini kayıt altına alın, böylece değerlerdeki bozulmayı arıza gerçekleşmeden görün
- Satış, sarım, onarım ve testi tek noktadan karşılayabilen bir tedarikçiyle çalışın
- Trafonun bulunduğu bölgede servise erişim koşullarını önceden sorun
İşletme uygunluğu maliyeti nasıl değiştirir
Gereğinden büyük seçilen bir trafo, kullanılmayan kapasitenin yüksüz kaybını her saat öder. Gereğinden küçük seçilen bir trafo ise sürekli yüksek yüklenme altında çalışır, sıcaklık artışı yalıtımın yaşlanmasını hızlandırır ve onarım kalemi öne gelir. İki durumda da satın alma anındaki avantaj işletme ömrü boyunca geri alınır.
Gerilim seviyesinin ve soğutma biçiminin tesisin mevcut düzenine uyması da aynı tabloya girer. Uyumsuz bir seçim kurulum aşamasında ek düzenleme gerektirdiğinde, bu düzenleme de toplam maliyetin parçası olur. Ufuk Transformatör 25 kVA ile 2500 kVA arasında satış yapar ve hermetik tipte 36 kV seviyesine kadar, genleşme depolu tipte 1 kV, 6.3 kV, 15.8 kV ve 34.5 kV seviyelerinde seçenek sunar. Uygun eşleşme, bu aralık içinde tesisin gerçek yük ve gerilim koşullarına göre daralır.
Toplam maliyet tablosunu kurarken gereken girdiler
Karşılaştırmayı sayıya dökmek için işletmenin kendi verileriyle tedarikçiden gelen ölçüm sonuçlarını aynı tabloda toplamak gerekir. Bu girdilerin çoğu zaten mevcuttur, çoğu işletmede yalnız bir araya getirilmemiştir.
- Trafonun yıl içinde enerjili kalacağı toplam saat
- Ortalama ve tepe yüklenme oranı
- İşletmenin kendi elektrik birim maliyeti
- Test raporundaki yüksüz kayıp ve yükteki kayıp değerleri
- Planlanan bakım ölçümlerinin kapsamı ve tekrar sıklığı
- Arıza halinde kabul edilebilir duruş süresi
- Beklenen işletme süresi ve bu sürenin sonunda ünitenin kalan değeri
Bu girdilerle kurulan tablo, teklifler arasındaki farkın gerçekte nereden geldiğini gösterir. Aynı güçteki iki trafonun bedeli birbirine yakınken kayıp değerleri ayrışıyorsa, fark satın alma satırında değil yıllık enerji satırında ortaya çıkar. Aynı biçimde, servis erişimi belirsiz bir tedarikte fark ilk arızaya kadar hiç görünmez.
Sık sorulan sorular
Düşük bedelli bir trafo uzun vadede daha pahalıya gelir mi
Bunun genel geçer bir cevabı yoktur, sonucu ölçülen kayıp değerleri ve tesisin yük profili belirler. Kayıp değerleri yakınsa düşük bedelli seçenek avantajını korur. Kayıp değerleri belirgin biçimde yüksekse fark yıllık enerji kaleminde birikir. Karar, iki seçeneğin de aynı hesap yöntemiyle tabloya yazılmasıyla verilir.
Test raporu olmadan alınan bir trafoda maliyet nasıl değişir
Kayıp değerleri bilinmediği için yıllık enerji kalemi tahmine kalır. Sargı ve yalıtım durumu ölçülmediğinde onarım ihtiyacının ne zaman geleceği de öngörülemez. Bu iki belirsizlik toplam maliyeti artırmaz, ama hesaplanabilir olmaktan çıkarır ve riski işletmenin üzerinde bırakır.
Toplam maliyet hesabı ikinci el trafo için de yapılabilir mi
Yapılabilir ve aynı kalemler geçerlidir. Farkı yaratan iki satır vardır: ünitenin mevcut sargı ve yalıtım durumu ile gerekiyorsa sarım maliyeti. Bu iki satır laboratuvar ölçümleriyle netleştiğinde ikinci el seçenek de sıfır ürünle aynı zeminde karşılaştırılabilir hale gelir.
Bakım kalemi hangi ölçümleri kapsar
Uygulanan kapsam trafonun tipine ve durumuna göre belirlenir. Sargı direncinin ölçülmesi, izolasyon direncinin ölçülmesi, gerilim çevirme oranının ve faz farkının ölçülmesi ile yalıtım sıvısı bulunan tiplerde delinme geriliminin tayini bu kapsamda yer alan ölçümlerdir. Sonuçların önceki kayıtlarla birlikte okunması, tek bir ölçümden daha fazla bilgi verir.
